Wzgórze Wawelskie

 

Nazwa „Wawel" po raz pierwszy pojawia się w Kronice Wielkopolskiej z końcem XIII wieku. Późniejsze przekazy używają nazwy „Wąwel" lub „Wonwel”. Oznacza ona miejsce suche, wznoszące się wśród wód i mokradeł..

Skała Wawelska powstała w epoce trzeciorzędu. W okresie lodowcowym procesy akumulacji i erozji ukształtowały otoczenia Wawelu, w szczególności sieć wodną. Wisła omijając Wawel, rozdzielała się na dwie odnogi. Jedna z nich płynęła między Wawelem a Skałką, druga po linii obecnego koryta, między Kazimierzem a Podgórzem.

WW_widok_2.jpg

Wzgórze Wawelskie było miejscem pobytu człowieka już w okresie epoki kamiennej - paleolicie górnym i schyłkowym, od około 30 tysięcy lat p. n. e. Ślady osadnictwa kolejnych okresów są reprezentowane stosunkowo skromnie. Osadnictwo wczesnośredniowieczne z VI - VII wieku miało zapewne charakter otwarty.

Najstarsze zachowane fortyfikacje wzgórza datowane są na okres X lub początek XI wieku. Były to drewniano-ziemne obwałowania biegnące wzdłuż jego krawędzi. Tworzyły je skrzynie z belek drewnianych wypełnione ziemią i kamieniami. Fortyfikacja składała się z dwu lub trzech rzędów skrzyń zwieńczonych częstokołem. Na wzgórze prowadziła droga, prawdopodobnie od strony północnej - obecnej ulicy Kanoniczej - z podgrodzia zwanego „Okołem".

Tradycja ośrodka władzy na Wzgórzu Wawelskim jest bardzo dawna. Można z nią wiązać przekaz z około 880 roku z Żywotu św. Metodego, o pogańskim księciu siedzącym w Wiśle, który przyjął chrzest. Jego siedziba jest lokalizowana przez część badaczy na Wawelu.

Po upadku państwa wielkomorawskiego państwo Wiślan uzyskało niezależność i w połowie X wieku przeszło pod zwierzchność czeską. W 965 roku Ibrahim ibn-Jakub, kupiec z Kordoby, przekazał, że Kraków należał do państwa Bolesława, księcia czeskiego.

Około roku 990 Kraków, wraz z Małopolską, znalazł się pod panowaniem Piastów. Kosmas, kanonik praski, piszący swą kronikę na początku XII wieku kładzie to wydarzenie pod rokiem 999 i podaje, że książę „Mieszko" opanował gród w sposób gwałtowny, likwidując czeską załogę.

Pod rządami Bolesława Chrobrego Kraków stał się jednym z głównych ośrodków państwa. Rezultatem Zjazdu Gnieźnieńskiego w roku 1000 było utworzenie tu biskupstwa. Najstarsze katalogi biskupów krakowskich wymieniają dwu poprzedników Poppona - Prochora i Prokulfa, którzy mieli zasiadać na stolicy biskupiej już w okresie wcześniejszym. Jest to zapewne wyraz dawnych tradycji chrześcijaństwa, sięgających co najmniej okresu panowania czeskiego.

Po najeździe księcia Brzetysława na Wielkopolskę w roku 1039 Kazimierz Odnowiciel dokonuje restauracji monarchii piastowskiej w oparciu o Kraków, który staje się wówczas faktyczną stolicą Polski a także, na pewien czas, metropolią kościelną.
Stołeczną funkcje grodu wawelskiego potwierdzają wydarzenia z okresu panowania Bolesława Śmiałego i Bolesława Krzywoustego, zapisane w kronice Galla Anonima. W czasach rozbicia dzielnicowego Kraków pełnił funkcję siedziby księcia-seniora, tracąc jednak stopniowo na znaczeniu na rzecz stolic księstw dzielnicowych, w szczególności - Wrocławia.

WW_FAMILIA_ECLESSIE.jpg

Z wydarzeniami politycznymi oraz dziejami kościoła krakowskiego ściśle związany jest proces monumentalnej zabudowy grodu. Pierwsze budowle murowane pojawiają się na Wawelu najpewniej około roku 1000, w związku z erekcją biskupstwa oraz powstaniem rezydencji książąt piastowskich. Część badaczy sądzi jednak, iż początki architektury należy wiązać jeszcze z panowaniem czeskich Przemyślidów. Budowle wznosili muratorzy sprowadzani przez kolejnych władców z Saksonii, Nadrenii, Lombardii. Fundacje te, wraz z bogatym wystrojem wnętrz, były bardzo kosztowne a ich duże nagromadzenie świadczy o wyjątkowym charakterze grodu krakowskiego, który można porównać na terenie Europy
Środkowej jedynie z rezydencją książęcą i biskupią na grodzie praskim.

W trakcie badań architektoniczno-archeologicznych na wzgórzu wawelskim zostały rozpoznane relikty następujących budowli przedromańskich i romańskich: rotundy śś. Feliksa i Adaukta (Najświętszej Marii Panny), rotundy dwuapsydowej - tzw. kościoła „B", budowli czworokątnej z korytarzem, rotundy jednoapsydowej przy tzw. bastionie Władysława IV, katedry romańskiej, bazyliki tzw. św. Gereona, palatium, wieży obronnej, rotundy jednoapsydowej przy baszcie Sandomierskiej, budowli nad Smoczą Jamą oraz kościoła św. Michała.

Oprócz tych budowli na Wawelu istniał dwór biskupi, od końca XI wieku - (monasterium, kanomckie, szkoła katedralna, założona być może przez biskupa Arona. Niestety, stan badań nie pozwala jeszcze na lokalizację tych obiektów. Całe wzgórze było zabudowane drewnianymi chatami dla drużyny, służby i rzemieślników produkujących na potrzeby dworu.

WW_widok_3.jpg

Katedra biskupia, wraz z wspomnianą szkołą, biblioteką i skryptorium, stanowiła ważny ośrodek życia umysłowego. Biskupi oraz inni dostojnicy kościelni wykształcenie otrzymywali na zagranicznych uniwersytetach. Po powrocie sprawowali funkcje w kancelarii książęcej, prowadząc korespondencję ze Stolicą Apostolską oraz innymi dworami Europy. Kościół katedralny, wraz z innymi świątyniami na Wawelu tworzył zespół zwany „rodziną kościołów" („familia ecdesiae"), powiązanych z sobą funkcjonalnie a także ceremoniałem liturgicznym. Wysunięto nawet hipotezę, iż we wczesnym średniowieczu na grodzie krakowskim istniała tzw. katedra podwójna, na wzór założeń z okresu późnoantycznego. Nawet jeśli nie jest do końca prawdziwa – to równoczesne funkcjonowanie dwu kościołów bazylikowych w obrębie jednego grodu należy do rzadkości.

Już w okresie przedromańskim, odpowiadającym czasom pierwszej monarchii piastowskiej, liczny zespół murowanych budowli wawelskich, charakteryzujący się bogactwem form stanowił ewenement na skalę europejską.